Land van Kleef: waar Loon op Zand ooit begon

Zondagochtend 25 oktober, kort na halfnegen. Boven het Land van Kleef breekt de zon door een dik wolkendek. Paarden in hun dekens grazen onder de kastanjes en een paar schapen zoeken beschutting in hun hok. Voor veel Loonenaren is dit een vertrouwd rondje, maar onder hun voeten ligt de oudste geschiedenis van het dorp.

Steeds weer terug

Loonsfotowerk kwam hier niet voor het eerst. In januari 2021 lag het gebied onder een laag sneeuw, in de zomer van 2022 dreven er stapelwolken boven het pad naar de Mussenberg, in augustus 2024 bloeide de wilde peen en afgelopen juli stonden de paarden in verdord gras. De foto’s van afgelopen zondag waren de aanleiding om eens dieper te duiken in de vraag waarom deze plek zo bijzonder is.

Een rondje langs de dieren

Aan het einde van de Venloonstraat ligt het buurtschap Land van Kleef, aan de noordoostkant van Loon op Zand. Opa’s en oma’s lopen er met de kleinkinderen naartoe om bij het hertenkampje te kijken, en om de alpaca’s, schapen en paarden een handje gras te geven.

Hondenbezitters maken er hun vaste ochtendronde en ruiters steken hier over naar de Loonse en Drunense Duinen. Het pad tussen het Land van Kleef en de Mussenberg biedt bovendien iets wat het bosrijke Loon op Zand weinig heeft: weidse blikken over open weilanden. Akkerbouw en veeteelt zijn er tegenwoordig vooral kleinschalig en hobbymatig.

Twee kampeerboerderijen, één familie

Het Land van Kleef is ook verbonden met de familie Kuijpers. Rond 1950 begon de opa van Paul Kuijpers op Land van Kleef 6 een groepsaccommodatie naast zijn gemengde boerenbedrijf met koeien, varkens en kippen. Begin jaren tachtig werd het bedrijf gesplitst. Sindsdien liggen er twee kampeerboerderijen naast elkaar, elk gerund door een tak van de familie.

Paul en Natascha Kuijpers exploiteren Kampeerboerderij Land van Kleef, met hulp van hun zonen Joep en Tim. Ernaast runnen Frank en Corina Kuijpers Kampeerboerderij Kuijpershoefke. Paul en Frank zijn neven. Op beide boerderijen kunnen groepen tot ruim 140 personen logeren, met de duinen om de hoek.

Een kerk uit de twaalfde eeuw

Achter Kampeerboerderij Land van Kleef, in het bos, ligt een paardenweide die bekendstaat als de Kerkenakker. Hier stond eeuwenlang de oude parochiekerk, gewijd aan Sint Willibrord. De oudste vermelding dateert van 1233, toen hertog Hendrik I van Brabant de abdij van Tongerlo het recht gaf om hier pastoors te benoemen. Archeologisch onderzoek wijst uit dat er rond 1150 vrijwel zeker al een kerk stond.

Die parochie was groot. Ze omvatte de hele huidige gemeente Loon op Zand, plus Sprang en mogelijk een deel van Dongen. Voor dopen, trouwen en begraven kwam iedereen naar deze plek, en op hoogtijdagen werden er jaarmarkten en kermissen gehouden. Het verspreid liggende buurtschap Land van Kleef wordt gezien als voortzetting van de bewoning rond deze kerk, en is daarmee mogelijk het oudste sinds de middeleeuwen bewoonde deel van de gemeente.

De bewoning gaat nog verder terug. Volgens lokale historici vond een wandelaar hier ooit resten van een voorraadpot met aardewerk uit de midden-ijzertijd, rond 500 voor Christus.

Geen verdwenen dorp

Het verhaal gaat dat het dorp Venloon rond 1390 voor het oprukkende stuifzand moest wijken. Dat ligt genuanceerder. In 1392 werd aan de huidige Kerkstraat een nieuwe kerk ingezegend, dichter bij het kasteel van de heer van Loon. Die nam de rol van parochiekerk geleidelijk over. De oude Willibrordkerk raakte in verval en tussen 1570 en 1577 vroegen de parochianen toestemming om haar te slopen.

Onderstoven is de plek nooit. Bij onderzoek in maart 2004 bleek dat er nog veel graven in de grond zitten, al zijn van kisten en skeletten vooral verkleuringen in het zand over. Daarna werden de Kerkenakker en de omliggende zandwallen een archeologisch monument. Sinds 27 april 2019 markeert een open, kerkvormig monument van cortenstaal, ontworpen door Jan van Strien uit Kaatsheuvel, de plek van de verdwenen kerk.

Wallen tegen het stuifzand

Dat de kerk en de akkers bleven, is te danken aan de zandwallen aan de noord- en westkant van de Kerkenakker. Boeren legden in de late middeleeuwen houtsingels aan die het stuivende zand opvingen, zodat er in de loop der tijd hoge wallen ontstonden. Het zijn dus geen natuurlijke duinen, maar door mensen gemaakte relicten. Vergelijkbare wallen liggen bij het verdwenen buurtschap Westloon, bij de Loonse Berg aan de Bergstraat en in het bos bij Kraanven.

Een naam met vraagtekens

Waar de naam Land van Kleef vandaan komt, is niet zeker. Vaak wordt een verband gelegd met het Duitse graafschap Kleef en middeleeuwse adellijke banden, maar een sluitend bewijs daarvoor ontbreekt. Een andere verklaring wijst op een herberg met die naam.

Oude kaarten vertellen mee

Historische kaarten laten zien hoe het landschap rond het buurtschap veranderde. Rond 1850 en 1900 liggen de akkers van het Land van Kleef als een eiland tussen bos en open heide. Rond 1950 is een groot deel van die heide naaldbos geworden. De akkers zelf bleven, net als de oude paden ertussen.

Meer weten over de boerderijen en hun bewoners? In het jaarboek Straet & Vaert van Heemkundekring Loon op ’t Sandt uit 2017 staan meerdere verhalen over het Land van Kleef, met herinneringen van oud-bewoners.

Datum

De foto’s zijn gemaakt op 25 oktober 2026.